جزئیات مطلب

همزمان با اجرایی شدن قانون جدید آیین‌ دادرسی کیفری مصوب چهارم اسفند 92 تشکیلات قضایی نسبت به گذشته دستخوش تغییراتی شده است.به موجب ماده 294 قانون آیین دادرسی کیفری، دادگاه‌های کیفری به دادگاه کیفری یک، دادگاه کیفری دو، دادگاه انقلاب، دادگاه اطفال و نوجوانان و دادگاه‌های نظامی تقسیم می‌شود .دادگاه ها از لحاظ درجه به درجه یک یا تالی (دادگاه بدوی) و مراجع عمومی درجه دو یا عالی (دادگاه تجدید نظر دسته بندی شده که به ترتیب درباره هر یک ازاین نهادهای حقوقی بحث لازم  انجام خواهد شد.

مهمترین عناوین این مقاله

• دادگاه کیفری یک

• دادگاه کیفری دو

• دادگاه انقلاب

• دادگاه اطفال و نوجوانان

• دادگاه های نظامی

دادگاه کیفری یک

دادگاه کیفری یک اصولا همان دادگاهی است که سابقا در قانون تشکیل به جرائم داخل در صلاحیت دادگاه کیفری استان رسیدگی می نمود .این دادگاه در تبصره1 ماده 20 قانون یاد شده آمده بود.در قانون سابق دادگاه  کیفری استان حسب مورد از 5 قاضی (رئیس و چهار مستشار یا دادرس علی البدل دادگاه تجدید استان ) و 3 قاضی (رئیس و دو مستشار یا دادرسی علی البدل دادگاه تجدید استان ) تشکیل می شد.در قانون جدید، به طورکلی دادگاه کیفری یک، متشکل از سه قاضی یک رئیس و دو مستشار ) خواهد بود و تفکیکی برای سه قاضی و پنج قاضی وجود ندارد. یعنی اصل براین است که دادگاه مذکور دارای سه عضو (یک رئیس و دو مستشار ) است که در صورت عدم حضور یکی از آنها نیز، دادگاه رسمیت می یابد. حتی در ماده اصلاحی ، مقنن عنوان نموده که چنانچه رئیس دادگاه هم حاضر نباشد ،این موضوع مانع از رسمیت یافتن جلسه نبوده و با دو عضو مستشار نیز جلسه دادگاه قابل تشکیل است که در این صورت ریاست دادگاه بر عهده عضو مستشاری است که سابقه قضائی بیشتری دارد.
طبق تبصره 1 این ماده که قابل تطبیق با تبصره2 ماده20 قانون تشکیل می باشد، دادگاه کیفری یک در تمام حوزه های قضایی شهرستان تشکیل می شود درحالی که طبق قانون سابق، دادگاه کیفری استان درمرکز هر استان حسب نیاز شعبه یا شعبی از دادگاه تجدید نظر، به عنوان «دادگاه کیفری استان » برای رسیدگی به جرائم مربوط اختصاص می یافت .

✅با توجه به حساسیت های موجود در رسیدگی به جرائم موضوع ماده302 نیاز است که قضات متخصصی برای این دادگاه ها تأمین شودکه البته این امر برای تمام حوزه های قضایی هر شهرستان کمی مشکل به نظر می رسد.سابقا دادگاه کیفری استان شعبه ای از دادگاه های تجدید نظر استان بود ولی طبق قانون جدید، دادگاه کیفری یک، خود دادگاهی مستقلی است.البته توجه به این نکته نیز لازم است که قبل از نهایی شدن این قانون،کمسیون حقوقی و قضایی تبصره های 2و3 را به ذیل ماده296 اضافه نمود. در تبصره 2 به رییس دادگستری استان اجازه داده شده تا از قضات مستشار (نه رییس دادگاه ) برای عضویت در دادگاه کیفری یک استفاده نماید .به عبارتی ،قانون جدید نیز تا حدودی مقررات مشابهی با مقررات قانون تشکیل در استفاده از قضات دادگاه تجدید نظر استان در دادگاه های کیفری یک (کیفری استان  سابق ) وضع نموده است .
ماده297 ق.آ.د.ک در این ماده تعداد قضات مورد نیاز برای تشکیل جلسات دادگاه انقلاب مورد اشاره قرار گرفته است. این ماده را باید با بند (ج) ماده 14 قانون تشکیل تطبیق داد .

دادگاه کیفری دو

دادگاه کیفری دو عمدتا نقش دادگاه عمومی جزایی موجود در قانون سابق را ایفا می کند و با حضور رئیس یا دادرسی علی البدل درحوزه قضایی هر شهرستان تشکیل می گردد.بند (ج) ماده14 قانون تشکیل،به تشکیلات دادگاه های عمومی جزایی پرداخته بود.

✅براساس ماده 301 قانون آیین‌دادرسی کیفری دادگاه کیفری دو صلاحیت رسیدگی به تمام جرایم را دارد مگر آنچه به موجب قانون در صلاحیت مرجع دیگری باشد. یعنی اگر جرایم در صلاحیت دادگاه کیفری یک، دادگاه انقلاب، دادگاه اطفال و نوجوانان و دادگاه‌های نظامی را از بقیه جرایم جدا کنیم  صلاحیت  دادگاه کیفری دو مشخص می‌شود.
به موجب ماده 295، دادگاه کیفری دو با حضور رئیس یا دادرس علی‌البدل در حوزه قضایی هر شهرستان تشکیل می‌شود.

دادگاه انقلاب

ماده297 ق.آ.د.ک در این ماده تعداد قضات مورد نیاز برای تشکیل جلسات دادگاه انقلاب مورد اشاره قرار گرفته است . این ماده را باید با بند (ج) ماده 14 قانون تشکیل تطبیق داد. در حالی که جلسات دادگاه انقلاب در زمان حکومت قانون سابق در همه جرائم موضوع صلاحیت دادگاه انقلاب با وحدت قاضی تشکیل می شد ،در قانون جدید، بستگی به نوع جرم ،جلسات دادگاه حسب مورد با وحدت قاضی یا تعدد قضات تشکیل می گردد . یکی از ایرادات قانون سابق همین موضوع بوده به طوری که مجازات هایی که موجب سلب حیات بوده و در صلاحیت دادگاه کیفری استان قرار می گرفت ،پرونده با تعدد قضات رسیدگی می شد ولی جرائمی که مجازات قانونی آن ها سلب حیات بوده و در صلاحیت دادگاه انقلاب قرار می گرفت ،با یک قاضی رسیدگی می شد .

✅ نظام قانونی جدید با تقسیم بندی تعداد قضات در دادگاه انقلاب حسب مورد به این ایراد پایان داده به طوری که به جرائم موجب مجازات مندرج در بند های (الف ) ،(ب)،(پ)و (ت) ماده302 این قانون با حضور رئیس و دو مستشار و در مورد سایر جرائم که درصلاحیت دادگاه انقلاب است با یک قاضی رسیدگی خواهد شد . بنابراین نظام دادگاه انقلاب حسب مورد هم می تواند با تعدد قضات باشد یا وحدت قاضی .لازم به یادآوری است که در متن اصلاحی مصوب 94 در مورد سیستم تعدد قضات در دادگاه انقلاب عنوان شده «این دادگاه برای رسیدگی به جرائم موجب مجازات مندرج در بند های (الف ) ،(ب)،(پ)و (ت) ماده302 این قانون دارای رئیس و دو مستشار است که با دو عضو نیز رسمیت دارد »در حالی که در متن مصوب 92 لازم بود که در این موارد ،سه قاضی برای تشکیل جلسه دادگاه حضور یابند.

✅در اینجا لازم است که به یک نکته اشاره شود و آن اینکه تعیین صلاحیت دادگاه کیفری یک مجازات محور است ولی ملاک تعیین صلاحیت دادگاه انقلاب جرم ارتکابی می باشد .به طوری که اگر جرائم ارتکابی از جرائمی باشد که در ماده303آمده دادگاه انقلاب صلاحیت خواهد داشت هر چند مجازات آن از مواردی باشد که برای رسیدگی به آن ها طبق ماده302 درصلاحیت دادگاه کیفری یک می باشد.

 رسیدگی دادگاه انقلاب به جرایم

• جرایم علیه امنیت داخلی و خارجی، محاربه، افساد فی‌الارض، بغی، تبانی و اجتماع علیه جمهوری اسلامی ایران یا اقدام مسلحانه یا احتراق، تخریب و اتلاف اموال به منظور مقابله با نظام
•  توهین به مقام بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران و مقام رهبری
• تمام جرایم مربوط به موادمخدر،روانگردان و پیش‌سازهای آن و قاچاق اسلحه، مهمات و اقلام و مواد تحت کنترل
• سایر مواردی که به موجب  قوانین خاص  در صلاحیت این دادگاه است.

✅ حسب ماده 297 دادگاه انقلاب برای رسیدگی به جرایم موجب مجازات مندرج در بندهای (الف)، (ب)، (پ) و (ت) ماده 302 قانون آیین‌دادرسی کیفری با حضور رئیس و دو مستشار تشکیل می‌شود و دادگاه برای رسیدگی به سایر موضوعات با حضور رئیس یا دادرس علی‌البدل یا توسط یک مستشار تشکیل می‌شود.

دادگاه اطفال و نوجوانان

در قانون جدید، دادگاه اطفال مرجعی است که فقط به جرائم اطفال و نوجوانان رسیدگی می کند در حالی که طبق قانون سابق ،یکی از شعب دادگاههای عمومی به جرائم این افراد اختصاص داده شده بود که در کنار رسیدگی به سایر پرونده ها ،به جرائم اطفال نیز به طور تخصصی رسیدگی می نمودند .طبق قانون جدید ،دیگر دادگاههای اطفال صلاحیت رسیدگی به سایر پرونده ها را ندارند .در متن مصوب 92،حضور دو مستشار در دادگاه اطفال لازم بود یک نکته دیگر در خصوص تبصره ماده298 اینکه در اصلاحیه مصوب 94 ،قانونگذار در خصوص تداخل صلاحیت دادگاه اطفال و نوجوانان با صلاحیت دادگاه کیفری یک ویژه رسیدگی به جرائم نوجوانان ،اطلاق موجود در متن مصوب 92 را برداشته و صرفا آن دسته از جرائمی را در صلاحیت دادگاه کیفری یک ویژه رسیدگی به جرائم نوجوانان قرار دادکه توسط کلیه جرائم افراد نابالغ حتی اگر از جرائم موجب مجازات مقرر در ماده 302 باشند ،در دادگاه اطفال و نوجوانان رسیدگی می شود . با این حال مقنن در اصلاحیه جدید بدون توجه به این تغییر ،تبصره ماده298 را اصلاح نموده و بیان کرده «کلیه جرائم اطفال و نوجوانان به جزجرائم مشمول ماده302 این قانون »؛لذا استفاده از واژه «اطفال» در این جمله صحیح نیست .چرا که همانطور که گفته شد ،حتی اگر جرم ارتکابی طفل از جرائم موجب مجازات مقرر در ماده302 نیز باشد ،باز هم در دادگاه اطفال رسیدگی خواهد شد .شایسته بود مقنن در انجام اصلاحات به سایر مواد نیز توجه می نمود تا تعارضات را بر طرف نماید .

✅طبق ماده 304 به تمامی جرایم اطفال وافرادکمتر از جده سال تمام شمسی دردادگاه اطفال ونوجوانان رسیدگی می‌شود.
در تبصره همین ماده، طفل کسی دانسته شده، که به حد بلوغ‌ شرعی نرسیده است. نکته قابل تأمل اینکه هرگاه هنگام رسیدگی سن متهم از هجده سال تمام تجاوز کند، رسیدگی به اتهام وی مطابق قانون جدید آیین دادرسی در امور کیفری در دادگاه اطفال و نوجوانان ادامه می‌یابد. در صورتی که اطفال و نوجوانان مرتکب یکی از جرایم مشمول صلاحیت دادگاه کیفری یک یا انقلاب شوند براساس ماده 315 به جرایم آنان در دادگاه کیفری یک ویژه رسیدگی به جرایم اطفال و نوجوانان رسیدگی می‌شود متهم نیز از تمامی امتیازاتی که در دادگاه اطفال و نوجوانان اعمال می‌شود، بهره‌مند می‌شود.

✅ترتیب رسیدگی به جرایم اطفال مطابق ماده 412 به این شیوه استوار است که دادگاه اطفال و نوجوانان وقت جلسه رسیدگی راتعیین و به والدین، اولیا یا سرپرست قانونی طفل یا نوجوانان، وکیل وی و دادستان و شاکی ابلاغ می‌کند.

✅در مرحله تحقیقات مقدماتی جرایم اطفال و نوجوانان هم به موجب ماده 285 مقرر شده در کنار دادگاه اطفال و نوجوانان و در محل آن، شعبه‌ای از دادسرای عمومی و انقلاب با عنوان دادسرای ویژه نوجوانان به سرپرستی یکی از معاونان دادستان و با حضور یک یا چند بازپرس تشکیل می‌شود و تحقیقات مقدماتی جرایم افراد پانزده تا هجده سال به جز جرایم موضوع مواد (306 و 340) قانون آیین‌دادرسی کیفری که به طور مستقیم از سوی دادگاه صورت می‌گیرد، در این دادسرا به عمل می‌آید. تبصره همین ماده هم اضافه کرده تحقیقات مقدماتی تمامی جرایم افراد زیر 15 سال به طور مستقیم در دادگاه اطفال و نوجوانان به عمل می‌آید. دادگاه مذکور نیز تمامی وظایفی که طبق قانون برعهده ضابطان دادگستری ودادسرا است را انجام می‌دهد.ماده32 درحمایت ازاطفال  درمرحله تحقیقات مقدماتی نیز پلیس  ویژه  اطفال  و نوجوانان را پیش‌بینی کرده است.

✅ماده 417 در نهایت در دفاع از حقوق اطفال تصریح داشته آرا و تصمیمات دادگاه اطفال و نوجوانان علاوه بر شاکی، متهم و محکوم علیه، به ولی یا سرپرست قانونی متهم و محکوم علیه و در صورت داشتن وکیل به وکیل ایشان نیز ابلاغ می‌شود.

دادگاه های نظامی

براساس تبصره 2 ماده 307 رسیدگی به اتهامات افسران نظامی و انتظامی موضوع ماده 307 که در صلاحیت سازمان قضایی نیروهای مسلح است حسب مورد در صلاحیت دادگاه نظامی یک یا دو تهران است. لازم به توضیح است که جرایم عمومی افسران نظامی و انتظامی از درجه سرتیپ و بالاتر یا دارای درجه سرتیپ دومی شاغل در محل‌های سرلشکری یا فرماندهی تیپ مستقل در صلاحیت دادگاه‌های کیفری تهران است و رسیدگی به جرایم خارج از مقامات مندرج در ماده 307 و تبصره‌های آن در صلاحیت سازمان قضایی نیروهای مسلح است و در قانون جدید آیین دادرسی کیفری تأسیس نهاد حقوقی خاص در رسیدگی به جرایم نیروهای مسلح و نظامی پیش‌بینی نشده و به جرایم نیروهای مسلح  و نظامی  مطابق  قوانین  مربوطه رسیدگی می‌شود.

✅ تبدیل دادگاه‌های کیفری استان به دادگاه کیفری یک با تصویب قانون جدید آیین‌دادرسی کیفری دادگاه‌های کیفری استان از تشکیلات قضایی کشور حذف شده و به موجب تبصره 3 ماده 296 این دادگاه‌ها به دادگاه‌های کیفری یک تبدیل می‌شوند. دادگاه کیفری یک مستقر در مراکز استان‌ها علاوه بر رسیدگی به جرایم مندرج در ماده 302 مطابق ماده 305 به جرایم سیاسی و مطبوعاتی و طبق ماده 308 همان قانون به اتهامات مشاوران وزیران، بالاترین مقام سازمان‌ها، شرکت‌ها و مؤسسه‌های دولتی و نهادها و مؤسسه‌های عمومی غیردولتی، مدیران کل، فرمانداران، مدیران مؤسسه‌ها، ادارات دولتی و نهادها و مؤسسه‌های عمومی غیردولتی استان‌ها و شهرستان‌ها، رؤسای دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، شهرداران مراکز شهرستان‌ها و بخشداران رسیدگی می‌کنند. شایان ذکر است چنانچه هر یک از جرایم در هر یک از استان‌ها به وقوع بپیوندد استان مربوطه به اتهام انتسابی رسیدگی خواهد کرد و شرط دیگری در این خصوص مقرر شده و آن این است که رسیدگی به این اتهامات به موجب قوانین خاص در صلاحیت مراجع دیگری نباشد.

پرسش از وکیل

1-رسیدگی به جرم حمل مواد مخدر که در زمان وقوع جرم نوجوان زیر 18 سال داشته ولی در حین رسیدگی از 18 سال تجاوز نماید در صلاحیت کدام دادگاه است؟باید بین سن در زمان قبل از شروع و در حین رسیدگی قائل به تفکیک شد.هرگاه در حین رسیدگی سن متهم از 18 سال تمام تجاوز نماید رسیدگی به اتهام وی مطابق قانون در صلاحیت دادگاه اطفال و نوجوانان ادامه خواهد یافت .اما چنانچه قبل از شروع به رسیدگی سن متهم از 18 سال تمام تجاوز کند زسیدگی به اتهام وی حسب مورد در دادگاه کیفری صالح صورت می پذیرددر این صورت متهم از کلیه امتیازاتی که در دادگاه اطفال و نوجوانان اعمال می شود بهره مند می گردد.
2-هرگاه فردی مرتکب جرایم متعدد درجاهای مختلف شود رسیدگی به اتهامات وی در کجا رسیدگی خواهد شد؟اگر شخص مرتکب اتهامات متعددی شود که رسیدگی به بعضی از آنها در صلاحیت دادگاه کیفری یک و دو و بعضی دیگر در صلاحیت دادگاه انقلاب یا نظامی باشد متهم ابتدا در دادگاهی که صلاحیت رسیدگی به مهمترین اتهام را دارد محاکمه می شود.
3-اگر دختر زیر 15 سال مرتکب جرم علیه امنیت داخلی و خارجی  با حبس تعزیری درجه سه گردد دادگاه صالح  به رسیدگی کدام است؟
جرایم مشمول صلاحیت دادگاه کیفری یک و انقلاب با تعدد قاضی اگر توسط افراد بالغ زیر 18 سال تمام شمسی ارتکاب یابد در دادگاه کیفری یک ویژه رسیدگی به جرایم نوجوانان رسیدگی و متهم از کلیه امتیازاتی که در دادگاه اطفال و نوجوانان اعمال می شود بهره مند می گردد.

سخن پایانی

در این مقاله مراجع قضایی و صلاحیت رسیدگی دردادگاه های تالی که دادگاه کیفری یک کیفری دو اطفال و نوجوانان و نظامی  می باشند به صورت کامل بیان گردید. اگر برای اقدام قانونی در مراجع قضایی نمی دانید که دعوای خود را در کدام مرجع و به چه اصولی مطرح نماییدمی توانید از وکیل متخصص در زمینه های حقوقی کیفری مشاوره اخذ نمائید و همکاران ما درگروه وکلای حقوق بشر آماده ارائه مشاوره و قبول وکالت می باشند .