جزئیات مطلب

عقدی که در آن بدهکار در ازای بدهی خود می تواند اموال خود را دروثیقه طلبکار قرار دهد در عقد رهن مالکیت مال مرهون به مرتهن منتقل نمی شود یکی از عقود عینی؛ رهن است که قبض مال در آن شرط صحت می باشد اثر ذاتی عقد رهن ، ایجاد حق وثیقه به سود مرتهن است با انعقاد عقد رهن، مرتهن بابت استفاده از بهای مال مورد رهن جهت وصول طلب خود بر سایر بستانکاران مقدم می شود؛ ابتدا طلب مرتهن باید از محل بهای مال مرهون تادیه گردد ،اگر بعد از پرداخت طلب مرتهن چیزی از بهای مال مرهون باقی بماند سایر بستانکاران می توانند از آن برای وصول طلب خود استفاده کنند.اگر چند مرتهن در طول هم نسبت به یک مال حق وثیقه داشته باشند ،ترتیب تقدم مرتهن ها تابع تاریخ انعقاد هر عقد رهن است به این صورت که ابتدا مرتهن رهن نخست، همه طلب خود را از بهای مال مرهون وصول می کند و باقی مانده متعلق حق مرتهن دوم است و آن ترتیب ادامه دارد.

مهمترین عناوین این مقاله

• اوصاف عقد رهن

• انواع عقد رهن

• تجزیه ناپذیری رهن

• تعهد برای تضمین ایفای رهن

• شرایطی که مال مرهون باید داشته باشد

• اعمالی که با حقوق مرتهن منافاتی ندارند

• فروش مال مرهونه

• آثار عقد رهن

• قبض عین مرهونه

اوصاف عقد رهن

•   یکی از معاملات وثیقه ای است که در آن به نفع مرتهن حق وثیقه ایجاد می کند
•  از عقود عینی است قبض مال مرهون توسط مرتهن یا توسط کسی که بین طرفین معین می گردد ،برای صحت عقد رهن شرط است .
•  بعد از انعقاد عقد رهن ،منافع مال مرهون متعلق به راهن است ، به مرتهن منتقل نمی شود ،از این حیث تفاوتی بین منافع متصل و منافع منفصل وجود ندارد. منافع متصل مال مرهون به تبعیت از عین، به محض ایجاد در رهن مرتهن قرار می گیرند، منافع منفصل از قید وثیقه آزاد می شود .اگرطرفین عقد رهن، بدون انتقال مالکیت منافع منفصل رهن به مرتهن ،توافق کنند که مال مرهون در تصرف مرتهن باشد، مرتهن حق استفاده از منفعت مال مرهون ندارد .
• عقد رهن نسبت به مرتهن جایز و نسبت به راهن لازم است مرتهن هر یر وقت بخواهد ،می تواند عقد رهن را بهم بزند.
• عقد رهن از عقود تبعی است، برای صحت آن وجود سبب دین شرط است. به همین دلیل رهن برای دین آینده باطل است.

تاثیر فوت و حجر بر عقد رهن

فوت و حجر راهن و مرتهن موجب انفساخ عقد رهن نمی شود .بعد از فوت مرتهن ،حق عینی تبعی که با عقد رهن به سود مرتهن ایجاد شده است.،به وارث یا وارثان مرتهن انتقال پیدا می کند .

دو وجهی بودن عقد رهن

عقد رهن نسبت به راهن لازم ولی نسبت به مرتهن جایز می باشد.جایز بودن عقد رهن ازجانب مرتهن تنها به معنای قابل فسخ بودن آن توسط مرتهن است و فوت و یا حجر مرتهن سبب انفساخ عقد رهن نمی شود .

انواع عقد رهن

✅ هرگاه راهن بعد از انعقاد عقد رهن، برای همان دینی که رهن داده است مال دیگری را با عقد رهن جدید وثیقه دهد، عقد رهن دوم، رهن مازاد یا رهن مضاف نامیده می شود .
✅ رهن مکر، عقد رهنی است که به موجب آن مالی که پیش تر به رهن داده شده است به همان راهن قبلی یا راهن دیگر رهن داده می شود .
✅ رهن مستعار به عقد رهنی گفته می شود که در آن مال غیر با اذن او توسط مدیون بابت دین مدیون به رهن گذاشته می شود .

تجزیه ناپذیری رهن

حق وثیقه ی ناشی از عقد رهن، تجزیه ناپذیر است، یعنی با پرداخت بخشی از دین، مال مرهونه جزئا از قید وثیقه آزاد نمی شود چرا که تمام مال مرهون وثیقه هر جزئی از دین است .
✅ حق وثیقه ناشی از عقد رهن تجزیه ناپذیر است، مگر این که طرفین خلاف این ویژگی توافق کنند. منظور از تجزیه ناپذیر بودن حق وثیقه آن است که با پرداخت بخشی از مبلغ دین وثیقه دار، بخشی از مال مورد وثیقه از قید وثیقه آزاد نمی شود ،تمام ارزش مال تا تادیه شدن کل بدهی در وثیقه ی مرتهن باقی می ماند، طرفین عقد رهن می توانند خلاف این حکم توافق کنند.پرداخت قسمتی از دین یا سقوط بخشی از آن در ابراء یا سایر اسباب سقوط تعهد، موجب آزاد شدن بخشی از مال مورد وثیقه نمی شود. تجزیه دین باعث تجزیه حق رهن نمی شود و این از قواعد آمره نمی باشد و طرفین می توانند ضمن رهن، شرط کنند هر مقدار از دین ایفا شود ،به همان نسبت نیز رهن آزاد شود و این شرط صحیح است.
✅ در عقد رهن، مال مرهونه باید عین معین باشد، رهن دین یا منفعت باطل است.

تعهدات لازم برای تضمین ایفای رهن  

• مالی بودن تعهد 

• قرار گرفتن تعهد بر ذمه   

• وجود سبب دین در زمان انعقاد رهن 

•   امکان استفای طلب از محل رهن

شرایط قبض مال مرهونه

قبض عین مرهونه یکی از عناصر صحت عقد رهن است، باید با اذن راهن واقع شود .ایجاب و قبول عقد رهن ؛برای مرتهن اذن در قبض مال مرهون ایجاد نمی کند .
✅  مرتهن می تواند برای قبض مال مرهون به دیگری وکالت دهد ،وکیل مرتهن در قبض مال مرهون ممکن است خود راهن باشد ،اعطای وکالت برای قبض مال مرهون به راهن ،در رهن عین مشاع کاربرد بیشتری دارد .

اهلیت متعاملین

اهلیت متعاملین در رهن تابع قواعد عمومی معاملات است .صغیر غیر ممیز و مجنون به دلیل نداشتن قصد انشاء نمی توانند در مقام راهن یا مرتهن طرف عقد رهن قرار گیرند .سفیه و صغیر ممیز هم نمی توانند بدون اذن ولی یا قیم در مقام راهن طرف عقد رهن قرار گیرند و رهن دادن مال اعم از منقول و غیر منقول توسط آنها بدون اذن ولی یا قیم ،غیر نافذ است .

قبض مال مرهون در دوره توقف و بعد از صدور حکم ورشکستگی

تاجر در دوره توقف و بعد از صدور حکم ورشکستگی نمی تواند در مقام مرتهن طرف عقد رهن قرار گیرد و رهن را قبول کند ،در دوره توقف ،قبض مال مرهون توسط خود تاجر متوقف صورت می گیرد ،منتها بعد از صدور حکم ورشکستگی قبض مال مرهون را باید مدیر تصفیه یا اداره تصفیه انجام دهد .

شرایطی که مال مرهون باید داشته باشد

•  مالیت داشته باشد

•   عین معین باشد

•   مقدورالتسلیم باشد

•   قابل انتقال باشد

•   معلوم و معین باشد

•   ملک راهن باشد یا راهن از مالک برای رهن دادن مال اذن داشته باشد  

اعمالی که با حقوق مرتهن منافاتی ندارند

•    اجاره دادن مال مرهون به شخصی غیراز مرتهن

•   ودیعه گذاشتن مال مرهون نزد غیر

•  عاریه دادن مال مرهونه غیر

•   وصیت تملیکی نسبت به مال مرهون

•   وصیت عهدی نسبت به مال مرهون

•   رهن مکرر مال مرهون

•   مزارعه نسبت به مال مرهون 

•   مساقات نسبت به مال مرهون

•   انتقال مالکیت منفعت مال مرهون به غیر با عقد صلح

•   واگذاری حق انتفاع از مال مرهون به غیر با انعقاد عقد حبس

فروش مال مرهونه

فروش مال مرهونه بدون اذن مرتهن غیر نافذ است ،با تنفیذ مرتهن ،بیع مال مرهونه نافذ و با رد او باطل می شود. عدم نفوذ بیع مال مرهون بدون اذن مرتهن از برخی جهات با عدم نفوذ بیع فضولی تفاوت دارد .عقد رهن برای مرتهن حق وثیقه ایجاد می کند ،داشتن حق وثیقه با داشتن نیابت برای فروش مال مرهون ملازمه ندارد ،مرتهن در صورتی می تواند مال مرهون را بفروشد که راهن به او نیابت داده باشد ،در غیر این صورت فروش مال توسط مرتهن ،بدون اختیار و فضولی و غیر نافذ است .به تبع فضولی بودن فروش ،تصرف خریدار برمال مرهونه،تصرف ضمانی و غیر قانونی است ،او ماند غاصب ،ضامن عین و منافع مال مرهون است و در صورت تلف شدن عین باید مثل یا قیمت آن را بدهد. در ضمن عقد رهن شرط شود که مرتهن حق فروش عین مرهونه را ندارد ،عقد و شرط هردو باطل هستند 

وکالت مرتهن برای تملک مال

اگر مرتهن از راهن برای تملک عین مرهون در برابر طلب خود ،وکالت گرفته باشد ،وکالت صحیح و نافذ است و مرتهن می تواند با امتناع راهن از پرداخت ،عین مال مرهون را تملک کند.
✅ برای قبض مال مرهون و تصرف در مال مرهون و بقای تصرف آن باید مرتهنین متعدد توافق نمایند .
✅ اگر طلب یکی از طلبکارها ساقط شود ،فک رهن به همان میزان صورت نمی گیرد ؛زیرا رهن تجزیه ناپذیر است و نیز مال مرهون، در قبال طلب دیان متعدد، رهن بوده است .

راهنین متعدد

راهنین متعدد باشند ، اراده و اهلیت همه آنها شرط است .زیرا باید همه رضایت داشته باشند و گرنه رهن غیر نافذ می شود و نیازمند تنفیذ راهن یا راهنینی که راضی به رهن نبوده است خواهد بود.

دیون متعدد

مال مرهون در برابر همه دیون متعدد رهن گذاشته شده است پس تنها با ایفاء یا سقوط همه دیون متعدد که مال مرهون آزاد می شود یعنی با پرداخت یک یا چند دین از دیون متعدد مال مرهون آزاد نمی شود ؛ مگر شرط خلاف شده باشد.

آثار عقد رهن

•    ایجاد حق تقدم برای مرتهن

•  امانی بودن ید مرتهن

•    تحدید تصرفات راهن

✅ تصرفات مادی اصولا جایز است مگر منافی حق مرتهن باشد.
✅ تصرفات حقوقی به این دلیل که مال مرهون ، متعلق حق غیرواقع شده باشد ،غیر نافذ بوده ،منوط به تنفیذ مرتهن است.

شرایط صحت عقد رهن

اهلیت شرط لازم است اگر راهن محجور باشد همواره باطل است چون احتمال سود درآن نیست.مرتهن محجور باشد (صغیر غیر ممیز یا مجنون) قبول وقبض توسط خود محجور،همواره باطل است زیرا قصد ندارند اگر مرتهن محجور باشد، صغیر ممیز یا سفیه، رهن غیر نافذ است زیرا راهن در حکم مستودع است یعنی ید راهن امانی بوده، در صورت تلف یا نقص مال مرهون پس از قبض، ممکن است انقلاب ید رخ دهد، ید وی ضمانی شود پس احتمال نفع و ضرر در آن وجود دارد .

قبض عین مرهونه  

شرط صحت عقد رهن است زیرا عقد عینی است که در آن علاوه بر ایجاب و قبول قبض نیز لازم است.قبض باید با اذن راهن باشد .حین قبض طرفین باید موجود و دارای اهلیت باشند قبض به نمایندگی نیز ممکن است واقع شود .طرفین می توانند شرط کنند که به قبض ثالثی داده شود.

پرسش از وکیل

1-حجر راهن یا مرتهن بعد از قبول و قبل از قبض چه تاثیری بر رهن دارد؟از آنجا که رهن عقدی عینی است علاوه بر ایجاب و قبول نیاز به قبض نیز دارد و بدون قبض مال مرهونه عقد باطل خواهد بود.
2-اگر دو نفر در مورد دین مشترکی که به شخصی دارند زمین مشاع خود را در رهن شخص طلبکار قرار دهند در این صورت فک رهن چطور خواهد بود؟اگر هر یک از مدیون ها کل دین خود را بپردازد رهن نسبت به مالکیت او فک می گردد.
3-اگر عین مرهونه بعد از قبض مرتهن بنا به تراضی طرفین در تصرف راهن باشد و راهن فوت کند عین مرهونه باید در تصرف چی کسی قرار گیرد؟عین مرهونه در تصرف وراث راهن باقی می ماند.

سخن پایانی

در این مقاله سعی کردیم تاعقد رهن را به طور کامل و جامع بیان نمائیم اگر شما نیز مالی را در مقام راهن رهن دادید و یا حتی در مقام مرتهن نزد شما به رهن گذاشته شده و دراین موضوع و موضوعات مشابه با مشکل مواجه هستیدو نیازمند وکیل در ابطال رهن هستید بهتر است بامشاوره تخصصی از وکیل ملکی موضوع را از طریق قانونی به سرانجام برسانید .گروه وکلای حقوق بشر با کادر مجرب و متخصص در گرایش های حقوقی و کیفری آماده ارائه خدمات مشاوره تخصصی و قبول وکالت می باشد. در صورت تمایل تماس حاصل نمائید.