قسامه، یکی از نهادهای کهن در نظام حقوقی ایران است که ریشه در فقه اسلام دارد. واژه قسامه، از "قسم" مشتق شده و به معنای سوگند خوردن است. قسامه، در زمره ادله اثبات دعوی محسوب می شود و در شرایطی خاص، می تواند جایگزین بینه (شهادت) گردد.
مبنای فقهی قسامه، قاعده "البینه علی المدعی و الیمین علی من انکر" است. بر اساس این قاعده، اصولا بار اثبات دعوی بر عهده مدعی است و منکر دعوی، موظف به قسم خوردن می باشد. با این حال، قسامه، یک استثنا بر این قاعده محسوب می شود و در مواردی خاص، بار اثبات بی گناهی را بر عهده متهم قرار می دهد.
قسامه، از اهمیت بالایی در نظام حقوقی ایران برخوردار است. این نهاد، از جمله ادله اثبات دعوی محسوب می شود و در اثبات برخی از جرایم، کاربرد دارد. علاوه بر این، قسامه، می تواند در رفع اتهام از متهم نیز موثر باشد.

مهم ترین عناوین این مقاله

• بررسی مفهوم قسامه
• اثبات جرم با قسامه چه شرایطی دارد؟
• آیا همه جرایم با قسامه قابل اثبات هستند؟
• شرایط و تشریفات اجرای قسامه در دادگاه
• تشریفات اجرای قسامه
• اعاده دادرسی در قسامه

                                                           جهت اخذ مشاوره و هماهنگی، آیکون پلتفرم مربوطه را  کلیک نمایید

بررسی مفهوم قسامه

قسامه، یکی از ادله اثبات دعوی در نظام حقوقی ایران است که در صورت فقدان ادله اثبات دعوی دیگر، در برخی از جرایم، کاربرد دارد. برای اقامه قسامه، رعایت شرایطی، از جمله نصاب، ضروری است.
نصاب قسامه، به تعداد سوگندکنندگان در قسامه اطلاق می شود. تعداد سوگندکنندگان، با توجه به نوع جرم، متفاوت خواهد بود. مبنای قانونی نصاب قسامه، مواد 455 و 456 قانون مجازات اسلامی است. بر اساس ماده 455 این قانون، برای اثبات قتل عمد، باید 50 نفر و برای اثبات قتل غیر عمد، باید 25 نفر از خویشاوندان و بستگان مرد شاکی یا متهم، سوگند یاد کنند.

قسامه، یکی از ادله اثبات دعوی در نظام حقوقی ایران است که در صورت فقدان ادله اثبات دعوی دیگر، در برخی از جرایم، کاربرد دارد. قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، تغییراتی را در خصوص قسامه ایجاد نموده است که در این نوشتار به بررسی آن ها پرداخته خواهد شد.
در قانون مجازات اسلامی سابق، امکان اثبات ارش از طریق قسامه وجود نداشت. اما در قانون مجازات اسلامی جدید، این امر مقرر شده است. ماده 320 این قانون، در این خصوص مقرر می دارد: "در جرایمی که مجازات آن دیه است، در صورت لوث و فقدان ادله دیگر، اولیای دم می توانند با حلف "لا اعلم و لا اظن"، متهم را به قسامه ملزم نمایند."
ماده 314 قانون مجازات اسلامی، لوث را این گونه تعریف کرده است: "لوث عبارت از وجود قرائن و اماراتی است که موجب ظن قاضی به ارتکاب جنایت یا نحوه ارتکاب از جانب متهم می شود."
برای تحقق لوث، وجود قرائن و امارات ضروری است. این قرائن و امارات، باید متعارف باشند و ظن قاضی را به ارتکاب جرم توسط متهم برانگیزند. علاوه بر وجود قرائن و امارات، ظن قاضی به ارتکاب جرم توسط متهم نیز برای تحقق لوث ضروری است. این ظن، باید قوی باشد و بر اساس قرائن و امارات تثبیت شده باشد.

اثبات جرم با قسامه چه شرایطی دارد؟

در صورتیکه لوث ثابت شود، اولیای دم می توانند با حلف "لا اعلم و لا اظن"، متهم را به قسامه ملزم نمایند. در این صورت، متهم موظف است که با حضور در دادگاه، نسبت به برائت خود سوگند یاد کند. اگر متهم از ادای سوگند امتناع نماید، اولیای دم می توانند با حلف "لا اعلم و لا اظن"، جرم را ثابت نمایند.
بر اساس ماده 321 قانون مجازات اسلامی، وراث مجنی علیه یا ولی دم، نیز می توانند قسامه را اقامه کنند. در این مورد، نیازی نیست که همگی وراث موافق باشند و هر کدام از آن ها می توانند که به دادگاه مراجعه و تقاضای اقامه قسامه کنند. بر اساس ماده 327 قانون مجازات اسلامی، در فرض شرکت در قتل عمدی، در صورتیکه لوث در مورد همه آنان ثابت شود، اقامه یک قسامه برای اثبات شرکت در جرم از سوی اولیای دم کفایت می کند.

آیا همه جرایم با قسامه قابل اثبات هستند؟

بر اساس قانون مجازات اسلامی، همه جرایم با قسامه قابل اثبات نیستند. قسامه، فقط در خصوص جنایات، کاربرد دارد و در جرایم حدی و تعزیری، مورد استفاده قرار نمی گیرد.
انواع جنایات قابل اثبات با قسامه:
•    قتل عمدی: قتل عمدی، از جمله مهم ترین جرایمی است که با قسامه قابل اثبات است. در صورت اثبات قتل عمدی با قسامه، اولیای دم، می توانند تقاضای قصاص نفس قاتل را بنمایند.
•    قتل غیر عمدی: قتل غیر عمدی، نیز با قسامه قابل اثبات است. در صورت اثبات قتل غیر عمدی با قسامه، اولیای دم، می توانند تقاضای دیه نمایند.
•    جنایت بر نفس: علاوه بر قتل، جنایت بر نفس، مانند نقص عضو یا ایراد صدمه بدنی، نیز با قسامه قابل اثبات است. در صورت اثبات جنایت بر نفس با قسامه، مجرم، ملزم به پرداخت دیه خواهد بود.
•    جنایات مادون نفس: جنایات مادون نفس، مانند ضرب و جرح، نیز با قسامه قابل اثبات هستند. در صورت اثبات جنایات مادون نفس با قسامه، مجرم، ملزم به پرداخت دیه خواهد بود.
•    جنایات مستوجب ارش: جنایات مستوجب ارش، مانند کبودی و سیاه شدگی، نیز با قسامه قابل اثبات هستند. در صورت اثبات جنایات مستوجب ارش با قسامه، مجرم، ملزم به پرداخت ارش خواهد بود.

شرایط و تشریفات اجرای قسامه در دادگاه

اجرای قسامه در دادگاه، مستلزم رعایت شرایط و تشریفاتی است که عدم رعایت آنها، سبب بطلان قسامه خواهد شد. در این نوشتار، به بررسی نحوه اجرای قسامه در دادگاه پرداخته خواهد شد.
مراحل اجرای قسامه:
1. احراز لوث:
طبق ماده 317 قانون مجازات اسلامی، در ابتدا باید لوث، یعنی احتمال قوی وقوع جرم، ثابت شود. در صورت ثبوت لوث، نوبت به اجرای قسامه می رسد.
2. ارائه دلیل توسط متهم:
ابتدا از متهم خواسته می شود تا دلیلی بر نفی اتهام خود ارائه دهد. اگر متهم دلیلی ارائه دهد، نوبت به قسامه نمی رسد و متهم تبرئه می شود.
3. انتخاب بین اقامه قسامه یا درخواست آن از متهم:
اگر متهم دلیلی ارائه ندهد، شاکی می تواند یکی از دو کار را انجام دهد:
اقامه قسامه کند: 
در این صورت، اگر قسامه به حد نصاب برسد، جرم ثابت می شود. در جنایت عمدی، مجازات قصاص و در سایر جنایات، مجازات دیه تعیین می شود.
از متهم درخواست اقامه قسامه کند: 
در این صورت، اگر متهم قسامه کند، تبرئه می شود و اگر قسامه نکند، باید دیه بپردازد.
4. مهلت برای تصمیم گیری شاکی:
اگر شاکی نه اقامه قسامه کند و نه از متهم درخواست آن را کند، در جنایت عمدی، متهم با اخذ تامین مناسب آزاد می شود و در جنایت های غیر عمدی، بدون اخذ تامین کیفری آزاد می شود. شاکی تا 3 ماه فرصت دارد تا تصمیم نهایی خود را در خصوص اقامه قسامه یا درخواست آن از متهم اعلام کند.

تشریفات اجرای قسامه

حضور تمام قسم خورندگان در یک جلسه ضرورت ندارد و می تواند قسامه در چند جلسه برگزار شود. ادا کنندگان قسامه باید عاقل، بالغ، قاصد و مختار باشند. قسامه کودکان و افراد دیوانه قابل قبول نیست.

اعاده دادرسی در قسامه

قسامه، یکی از ادله اثبات دعوی در نظام حقوقی ایران است که در صورت فقدان ادله اثبات دعوی دیگر، در برخی از جرایم، کاربرد دارد. در این نوشتار، به بررسی امکان اعاده دادرسی در قسامه پرداخته خواهد شد.
ماده 346 قانون مجازات اسلامی شرایط اعاده دادرسی در قسامه را به شرح زیر بیان می دارد:
ثابت شدن بطلان همه یا برخی از سوگندها
عدول برخی از سوگندخورندگان از سوگند خود
اثبات دروغ بودن سوگند
اثبات سوگند بدون علم
اگر حکم قطعی صادر شده باشد، بطلان قسامه از موارد اعاده دادرسی محسوب می شود. در این صورت، پرونده دوباره از اول مورد رسیدگی قرار می گیرد.
در خصوص قابلیت پذیرش اعاده دادرسی به دلیل بطلان قسامه، بین برخی از قضات اختلاف نظر وجود داشت. شعبه 28 دیوان عالی کشور معتقد بود که درخواست اعاده دادرسی محکوم به دلیل عدول سوگندخورندگان مطابق بند ج ماده 474 قانون آیین دادرسی کیفری امکان پذیر است. اما شعبه 36 دیوان عالی کشور معتقد بود که ابتدا باید عدول سوگندخورندگان در دادگاه صادر حکم ثابت شود تا بتوان اعاده دادرسی کرد.
در نهایت، با صدور رای وحدت رویه، نظر شعبه 28 دیوان عالی کشور مورد تأیید قرار گرفت. بر اساس این رای، برای اعاده دادرسی نیازی به اثبات عدول از سوگندخورندگان نیست. این رای برای تمام مراجع لازم الاتباع خواهد بود.

مشاوره حقوقی با وکیل خوب گروه وکلای حقوق بشر

چنانچه به دنبال وکیل پایه یک دادگستری هستید و سابقه کاری و همچنین سطح علمی وکیل برای شما دارای اهمیت است، ما گروه وکلای حقوق بشر را به شما پیشنهاد می دهیم. این موسسه حقوقی با داشتن وکیل متخصص و متبحر اماده دفاع و کمک به شما می باشد. وکیل خانواده، طلاق، نفقه و مهریه بخشی از دپارتمان تخصصی این موسسه حقوقی است. علاوه بر دعاوی خانواده این موسسه می تواند در امور تجاری در کنار شما باشد.  جنانچه در امور تجاری یا اداری به وکیل نیاز دارید می توانید با وکیل در امور ثبتی، اداری و تجاری  تماس حاصل فرمائید.
 

                                                              جهت اخذ مشاوره و هماهنگی، آیکون پلتفرم مربوطه را  کلیک نمایید